Wielka Sobota jest dniem nadziei i modlitewnego oczekiwania na Zmartwychwstanie
spoczywającego w grobie Pana. W tym dniu, zwykle do południa, udajemy się do
kościoła, aby poświęcić pokarmy przeznaczone na stół wielkanocny. Obrzędu
błogosławienia pokarmów i napojów dokonuje kapłan albo diakon. Odmawia on modlitwy,
błogosławi złożone pokarmy i kropi je święconą wodą, po czym pokarm ten staje się
tzw. święconką.
Historia święcenia pokarmów wielkanocnych
Obrzęd poświęcenia pokarmów rozpowszechnił
się na dobre w VIII wieku zarówno w Kościele wschodnim, jak i w zachodnim. Zachowały
się starożytne formy modlitwy za ofiarujących baranka paschalnego oraz specjalna
forma błogosławienia go. Te modlitwy pochodzą ze starego rytuału greckiego i
ormiańskiego. W Polsce zwyczaj błogosławienia pokarmów przyjął się w XIV wieku.
Najstarsza w naszym kraju zapisana benedykcja pokarmów wielkanocnych pochodzi z 1300 roku
i znajduje się w Mszale Gnieźnieńskim.
Śniadanie wielkanocne
Niedziela Zmartwychwstania Pańskiego kończy
Wielki Post. Jest ona najstarszym i największym świętem chrześcijan. Po powrocie do
domu z rannej Mszy świętej spożywamy uroczyste śniadanie wielkanocne. Dzielimy się
jajkiem i składamy sobie życzenia, wyrażając swą radość, że Pan jest z nami; tak
jak w dzień swego Zmartwychwstania zasiadł do stołu z uczniami z Emaus czy przyszedł
do apostołów, aby spożyć z nimi posiłek, umacniając ich w wierze. Spożywając
śniadanie wielkanocne w rodzinnym gronie, wyrażamy swą nadzieję, że wszyscy spotkamy
się w niebie na uczcie Chrystusa. Przypominamy też sobie słowa św. Pawła: Czy
jecie, czy pijecie, czy co innego czynicie, wszystko na chwałę Bożą czyńcie (1Kor
10,31).
Modlitwa przed śniadaniem wielkanocnym
Przed rozpoczęciem śniadania gospodarz domu
powinien odmówić modlitwę: Boże, w dniu dzisiejszym pokonana została śmierć i
otworzone zostały bramy wieczności przez Twojego Jednorodzonego Syna. Spraw, abyśmy
wraz z Nim szczęśliwi zasiedli kiedyś do uczty niebieskiej w Twoim Królestwie. Prosimy
Cię, Zmartwychwstały Panie, daj nam tu zebranym razem przy stole - w naszej rodzinie i w
gronie przyjaciół - z wiarą przeżywać Twoją obecność podczas naszego
świątecznego posiłku w dzień Twego zwycięstwa. Prosimy Cię, abyśmy mogli radować
się z udziału w Twoim życiu i zmartwychwstaniu teraz i w wieczności. Który żyjesz i
królujesz na wieki wieków. Amen. Dobrze byłoby też przeczytać na głos fragment z
Ewangelii według św. Łukasza 24,36-43.
Stół wielkanocny
Stół powinien być nakryty białym obrusem
udekorowanym bukszpanem. Obok zastawy na stole winna znaleźć się okolicznościowa
dekoracja: baranek wielkanocny z czerwoną chorągiewką, na której widnieje złoty
krzyżyk. Baranek ma być na "łące" z rzeżuchy lub z młodych pędów owsa.
We flakonie, najlepiej z ceramiki ludowej, powinny być ułożone bazie ze srebrnymi
kotkami i pierwsze wiosenne kwiaty oraz gałązki zieleni. Na stole ma też być koszyczek
lub talerz z pisankami. Wszystkie pobłogosławione pokarmy wykłada się na półmiski
czy talerze tak, aby był do nich łatwy dostęp. Na stół podaje się także nie
poświęcone pokarmy, które zostały przygotowane do spożycia, np. różne sałatki,
napoje, owce itd.
Na osobnym talerzu powinny być jajka pokrojone na
ćwiartki oraz posypane solą i pieprzem. Uczestnicy śniadania dzielą się nimi,
składając sobie życzenia. Gospodarz domu powinien złożyć życzenia wszystkim,
niezależnie od składanych indywidualnie. Użyć może następującej formuły: Z
radością gromadzimy się w naszej wspólnocie rodzinnej i w gronie przyjaciół, aby
uroczyście świętować pamiątkę Zmartwychwstania Pana Jezusa. Życzę nam wszystkim tu
obecnym, aby pokój i radość zagościły w naszych sercach. Życzę, abyśmy wszyscy
byli świadkami Zmartwychwstałego Chrystusa w dzisiejszym świecie; i gdziekolwiek
będziemy oznajmiajmy, że "Pan rzeczywiście zmartwychwstał".
Wielkanocny koszyczek
Koszyczek ma być wiklinowy (najbardziej
popularne są owalne, jedno - lub wielokolorowe, a najładniejsze pochodzą z Rudnika nad
Sanem, gdzie jest słynne "zagłębie" wikliniarstwa i gdzie żyją mistrzowie
plecionkarstwa). Powinien być wyłożony w środku białą serwetką, na której
ułożymy pokarmy do święcenia. Koszyczek winien być udekorowany, np. bukszpanem,
baziami czy wiosennymi kwiatami i przykryty białą serwetką. Estetyka i higiena mają
iść w parze. Wciąż przybywa specjałów do koszyka wielkanocnego. Trochę jest to
związane z modą kulinarną i ze zmianą nawyków żywieniowych, a trochę z
możliwościami zakupu choćby egzotycznych owoców. Jednak tych najbardziej podstawowych
produktów nie powinno zabraknąć, tj.: chleba, baranka, jajek, wędliny, chrzanu,
pieprzu, soli, sera, masła, miodu. Ale także napojów: wina, piwa, a nawet oliwy.
Produkty te są związane z chrześcijańską i polską tradycją, z miejscowymi
zwyczajami, a także z upodobaniami kulinarnymi osób zasiadających do śniadania
wielkanocnego. Nie bez znaczenia jest zamiłowanie dzieci do słodyczy, takich jak:
czekoladowe jajko, zajączek czy marcepanowe kurczątko.
Składniki święconki
Chleb święci się na pamiątkę chleba,
który zstąpił z nieba, tj. Jezusa, i na upamiętnienie cudownego nakarmienia przez
Niego rzeszy słuchających Go ludzi. Codziennie prosimy Boga w Modlitwie Pańskiej
o chleb powszedni. A skoro mamy go z Bożej hojności, to dajemy go do poświęcenia. W
tradycji chrześcijańskiej chleb jest bardzo wymownym symbolem. W Eucharystii bowiem
postać chleba ma Ciało Pańskie, które jest pokarmem dla naszych dusz. Chleb powszedni
jest darem Bożym. Uczono nas niezwykłego poszanowania dla chleba; aby go nie marnować,
bo ściągnęłoby to gniew Boga. Jeśli chleb upadnie na ziemię, należy go podnieść i
ucałować. W wielu krajach świata chleb jest podstawowym pokarmem. Jest on też symbolem
codziennych potrzeb człowieka: godnego życia, sytości, gościnności. Dobrze byłoby
włożyć do koszyka chleb własnego domowego wypieku z mąki różnych zbóż. Do
poświęcenia daje się zwykle kilka kromek, ale niektórzy dają i mały bochenek. Chleb
powinien być wyrośnięty, dobrze wypieczony, posypany kminkiem lub makiem, czarnuszką
czy sezamem. Niektóre piekarnie przygotowują specjalny wielkanocny wypiek z
okolicznościową nalepką z krzyżykiem.
Baranek wielkanocny
Ma on w święconce swoje uprzywilejowane
miejsce. Jest symbolem Jezusa Zmartwychwstałego, ale także pokory i łagodności.
Zwyczaj święcenia baranka sięga VII wieku (Sakramentarz z Bobbio). Natomiast ustawianie
baranka na stole wielkanocnym wprowadził w XIV wieku papież Urban V (+19 XII 1370).
Przyświecał mu jeden cel: aby wierni ucztując, nie zapomnieli o najważniejszym
przesłaniu tego święta. W Polsce baranek wielkanocny nazwany był Agnuszkiem i
pojawił się w XVII wieku. (Nie należy go mylić z Agnuskiem - watykańskim
medalikiem woskowym, na którego awersie odciśnięty był baranek, a na rewersie Jan
Chrzciciel). Postawiony na stole baranek wielkanocny przypomina o tym, że Chrystus
odkupił ludzi oraz że są oni przeznaczeni do wiecznego ucztowania na godach Baranka.
Przypomina także o dramatycznym wydarzeniu ze Starego Testamentu, kiedy to anioł
śmierci przeszedł przez ziemię egipską, uśmiercając pierworodnych synów. Ominął
tylko te żydowskie domy, których odrzwia naznaczone były krwią baranka, zabitego z
Bożego nakazu. Przypomina o uroczystym posiłku paschalnym, który o tej samej godzinie
spożywała każda rodzina żydowska, tworząc z rozproszonego ludu jednolity religijnie
naród, modlący się w tym samym języku. Baranek paschalny był wyraźną zapowiedzią,
typem i wyobrażeniem (figurą) Jezusa Chrystusa, którego krew miała ocalić od śmierci
wiecznej cały rodzaj ludzki, na co wskazał prorok Izajasz już 7 wieków przed
narodzeniem się Jezusa.
Obecnie stawiane na stole baranki wielkanocne są
zrobione najczęściej z masy cukrowej. Coraz rzadsze są te upieczone w domu z ciasta
włożonego do żeliwnej foremki, a jeszcze rzadsze są te wyciśnięte z masła (z
drewnianej formy). Niektórzy stawiają na stole baranki wielkanocne gipsowe, porcelanowe,
szklane, gliniane, plastikowe, a nawet zrobione z owczej wełny.
Mięso i wędliny
Wędlina jest wymownym symbolem dostatku i
zamożności rodziny. Św. Ulryk, biskup Augsburga (+973) święcił podczas liturgii Mszy
świętej szynkę i baraninę. Święci się przede wszystkim wyroby wieprzowe. W koszyku
wielkanocnym winny się znaleźć najrozmaitsze wędliny, przede wszystkim mała, pękata,
związana sznurkiem różowa szynka oraz wianek wiejskiej kiełbasy, uwędzonej w dymie z
owocowych drzew i z jałowca. Można też włożyć do koszyczka kawałek boczku, słoniny
czy polędwicy.
Sól, pieprz i chrzan
Chrześcijanie są solą ziemi. Ten potrzebny
minerał nie tylko dodaje potrawom smaku, ale jest symbolem zachowania od zepsucia i ma
właściwości oczyszczające. Chleb i sól są jakby kwintesencją życia i w polskich
zwyczajach najczęściej występują razem. Oznaczają prostotę życia. Wita się też
nimi dostojnych gości. Według Księgi Syracha 39,26 i Hioba 6,6 sól jest niezbędnym
składnikiem pożywienia.
Pieprz czarny (zmielony) symbolizuje gorzkie zioła,
które Żydzi dodawali do pikantnego sosu w kolorze cegły, zwanego charoset.
Maczali w nim kawałki paschalnego baranka na pamiątkę ciężkiej niewolniczej pracy
przy produkcji cegły w Egipcie.
Chrzan. Jest pikantny w smaku i wyciska z oczu łzy.
Najlepiej, gdy jego korzeń jest w kawałku. Kroi się go później na cienkie plasterki i
częstuje się nim zebranych. Chrzan może też być starty i wymieszany z jajkiem i ze
śmietaną.
Nabiał i słodycze
Ser. Najlepiej, gdy jest on z mleka owczego,
koziego lub krowiego. Zwykle gospodynie domu kupują go na targu. Regionalny oscypek
zakopiański wyśmienicie nadaje się do koszyczka, ale nadaje się także zrobiony w domu
twaróg.
Dzieci dają do koszyczka czekoladowego zajączka. Zając jest symbolem wiosny,
odradzającej się przyrody, witalności. Podobno śpi on z otwartymi oczyma, toteż jako
pierwszy ze zwierząt miał zobaczyć Zmartwychwstanie Pana. W tradycji chrześcijańskiej
symbolizował grzeszników oczyszczonych przez pokutę. Jego obecność w koszyku to
raczej dobrze wkomponowany rekwizyt, nie zaś pamiątka dawnego zwyczaju.
Malowane jaja
Jajko. Tradycyjny świąteczny podarunek, ozdoba
koszyczków i stołów wielkanocnych. Symbol płodności, odradzającego się życia i
znak zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią. Św. Jan Damasceński dopatrywał się analogii
między budową jajka i kosmosu. Skorupkę kojarzył z niebem, wyścielającą ją błonę
z nieboskłonem i obłokami, białko z wodami, żółtko z ziemią i minerałami. Jajko
ugotowane na twardo i pomalowane jest podstawowym składnikiem święconki. Jajka
pomalowane na gładko to kraszanki. Najbardziej znane są brązowo-złociste, ugotowane w
liściach z cebuli. Pisanki są wykonane techniką batiku, czyli pisania
roztopionym woskiem i zanurzania w farbie. Drapanki - ich wzór wydrapuje się ostrym
narzędziem na jednolicie zabarwionym tle. Podzielenie się jajkiem w czasie składania
sobie życzeń ma umacniać więzi rodzinne i sąsiedzkie.
Ciasta na stole wielkanocnym
Na świątecznym stole powinny być staropolskie
ciasta, najlepiej domowego wypieku. Drożdżowe babki - tzw. baby wielkanocne są
wysokie i lukrowane. Mazurki - typowy polski przysmak wielkanocny - to ciasto bardzo
słodkie, cienkie, najczęściej prostokątne, na kruchym spodzie, z masą (zwykle
orzechową lub migdałową), oblane kolorowym lukrem i udekorowane bakaliami i konfiturą.
Makowiec - ciasto drożdżowe z makiem i z bakaliami. Piernik - ciasto upieczone z
żytniej mąki na miodzie z korzeniami, bardzo aromatyczne. Na stole nie powinno też
zabraknąć sernika.
Modlitwa po śniadaniu wielkanocnym
Dziękujemy Ci, Panie Boże, za posiłek,
który spożyliśmy, za wszystkie Twoje dobrodziejstwa okazywane ludziom, za radość dnia
dzisiejszego oraz za miłość, która nas zgromadziła w Twoje Imię. Chwalimy Cię,
Boże, przez zmartwychwstałego Pana naszego Jezusa Chrystusa. Amen. Alleluja.
Zadbajmy i w tym roku o nasz świąteczny stół,
nie zapominając o pięknych tradycjach i o ludziach potrzebujących naszej pomocy.
|
